Rotacym - przyczyny, objawy i skuteczne metody terapii logopedycznej

Wymowa głoski „r” to jeden z najczęstszych obszarów trudności u dzieci rozwijających mowę – jej opóźnione pojawienie się lub nieprawidłowa realizacja może budzić niepokój rodziców. W artykule przybliżamy, czym jest rotacyzm, jakie są jego przyczyny i objawy oraz jak skutecznie wspierać dziecko w terapii – zarówno w gabinecie logopedycznym, jak i w domu.

Rotacyzm zwany także reraniem

Rotacyzm to wada wymowy polegająca na nieprawidłowym wymawianiu głoski „r”, która może być zastępowana inną głoską (np. „j” lub „l”), opuszczana lub zniekształcana. Wynika najczęściej z niedostatecznej sprawności i precyzji ruchów języka, zaburzeń napięcia mięśniowego, a czasem także z nieprawidłowości w budowie anatomicznej narządów mowy. Prawidłowe wymawianie „r” wymaga drgania czubka języka przy wałku dziąsłowym – jeśli dziecko nie potrafi wykonać tego ruchu, pojawia się rotacyzm.

Jakie są rodzaje rotacyzmu?

Nieprawidłowa wymowa głoski r może mieć różne formy. Głoska r może być zastępowana innymi głoskami, zniekształcana lub pomijana. Do rodzajów rotacyzmu można zaliczyć: 

• Mogirotacyzm - brak dźwięku r w wyrazach, rzadka forma zaburzeń artykulacyjnych. W sytuacji wypowiadania nieartykułowanych dźwięków zamiast r mamy do czynienia z mogirotacyzmem częściowym.
• Pararotacyzm - jest to zastępowanie głoski r przez inne, prawidłowo wymawiane spółgłoski, przy czym najczęściej spotykane zamienniki to l lub j. Zaburzenie to utrudnia porozumiewanie się ponieważ dochodzi do powstawania homonimów np.: ból zamiast bór

Zastępowanie głoski r lub pomijanie jej w wyrazach przez dzieci w wieku do 5 lat nie jest problemem, gdyż jest uważane za sytuację przejściową w aspekcie rozwoju dziecka.

Formy rotacyzmu właściwego

Właściwe r powstaje przez drganie koniuszka języka ustawionego naprzeciw tylnej powierzchni górnych siekaczy. Spotyka się różne formy tego zaburzenia. Zaburzenia prawidłowej wymowy głoski r, można scharakteryzować biorąc pod uwagę ustawienie narządów mowy:

• Reranie języczkowe - najczęściej spotkana postać rotacyzmu właściwego.
• Reranie niepełne
• Reranie językowe boczne
• Reranie boczne
• Reranie wargowe
• Reranie wargowo- zębowe
• Reranie międzyzebowe
• Reranie policzkowe
• Reranie podniebienne
• Reranie gardłowe
• Reranie krtaniowe
• Reranie nosowe
• Reranie hiperpoprawne

Rotacyzm możemy także sklasyfikować ze względu na uporczywość występowania zaburzonej artykulacji głoski r. Wyróżnia się rerania trwałe - uporczywe oraz reranie nietrwałe czyli nie uporczywe. Przechodząc do określenia rodzaju rerania, należy wziąć pod uwagę nie tylko sposób wadliwej artykulacji, ale także uporczywość zaburzenia.

Sprawność narządów artykulacyjnych a rotacyzm

Zaburzenia sprawności narządów artykulacyjnych mają istotny wpływ na występowanie rotacyzmu. Zaburzona artykulacja głoski r może mieć również swoje podłoże w zaburzeniach słuchu fonemowego lub fonetycznego. Dla właściwej oceny sytuacji należy skierować się do gabinetu logopedycznego. Rodzice na skutek przyzwyczajenia się, osłuchania mogą nie być na tyle wrażliwi by właściwie samemu zauważyć problem. 

Jak przebiega diagnoza rotacyzmu?

Logopeda diagnozuje sytuację, jeśli niezbędna okaże się terapia logopedyczna, praca odbywa się w gabinecie logopedycznym. W kontakcie i konsultacji z logopedą dodatkowe ćwiczenia można wykonywać w domu, przedszkolu lub szkole, stosując odpowiednie pomoce logopedyczne i materiały językowe. Są jednak sytuacje, kiedy wzmożona praca i ćwiczenia w gabinecie logopedycznym są podstawowym działaniem.

Reranie - metody wykorzystywane w terapii logopedycznej

Metody wywoływania głoski r to zespół środków i zabiegów zmierzających do wytworzenia w odpowiednim miejscu narządów mowy potrzebnej artykulacji. Istnieje szereg metod, dzięki którym można próbować uzyskać prawidłowo brzmiącą głoskę r. Zazwyczaj wykorzystywane są metody polegające na przekształcaniu dźwięków pomocniczych, które dziecko wymawia prawidłowo. Metody, które polegają wyłącznie na przekształceniu dźwięku wyjściowego na oczekiwany nazywane są metodami fonetycznymi. Jeśli w procesie przekształcenia fonetycznego występuje zewnętrzna ingerencja logopedy np. ucisk języka szpatułką, przytrzymywanie brody to mamy do czynienia z metodami fonetyczno-mechanicznymi. Wykorzystanie jednej z metod przez logopedę, powinno prowadzić do nabycia właściwej artykulacji głoski r. Nowo wywołaną głoskę należy utrwalić, a następnie dążyć do zautomatyzowanych ruchów. W tym procesie niezmiernie ważne jest by dziecko mogło ćwiczyć już nie tylko w gabinecie ale w domu i utrwalać swoją właściwą wymowę pod okiem dorosłych. Ćwiczenia w domu powinny być systematyczne oraz precyzyjne, a także zgodne z zaleceniami logopedy.

Ćwiczenia domowe na rotacyzm

Podstawowe ćwiczenia codzienne w domu mogą obejmować np.:

- wykorzystanie wibratorów logopedycznych

- ćwiczenia z lusterkiem - pozwalające na kontrolowanie ruchów języka i warg

- gra w domino logopedyczne

- powtarzanie słów i zdań zawierających dźwięk "r"

- rozgrywki planszowe w gry logopedyczne

- czytanie bajek i opowiadań logopedycznych

- recytowanie prostych wierszyków zawierających wyraz z głoską "r"

- wykorzystanie pomocy logopedycznych przeznaczonych dla głoski "r"

- wykorzystanie programów komputerowych nastawionych na utrwalenie głoski "r"

- uniwersalne ćwiczenia logopedyczne

Dlaczego warto wykonywać ćwiczenia na rotacyzm z dzieckiem w domu?

Gry oraz wszelkie zabawy logopedyczne to doskonały sposób na konstruktywne spędzanie czasu z dzieckiem, a jednocześnie naukę poprzez zabawę. Można wykorzystywać w tym procesie różne gry edukacyjne planszowe, które wymagają wymawiania słów z dźwiękiem „r”. Często pomoce do wykorzystania w tego typu problemach są rerki. Możemy prowadzić zabawy z kartami obrazkowymi. Istotne jest to, aby ćwiczenia były atrakcyjne dla dziecka, co zawsze zwiększa jego motywację do regularnej aktywności.

Jaka jest rola rodziców terapii rerania?

Należy podkreślić że aktywność rodziców i dorosłych opiekunów ma kluczową rolę w terapii rotacyzmu. Wsparcie w domu jest niezwykle istotne, po to by prowadzić regularną praktykę dbając o motywację do ćwiczeń. Istotne jest, żeby rodzice byli zaangażowani w całokształt terapii, jednocześnie stosując się do zaleceń logopedy. Rodzice mogą też korzystać z literatury logopedycznej, by lepiej zapoznać się z problematyką i skuteczniej ćwiczyć z dzieckiem w domu.

Jeśli jest to możliwe warto też zwrócić uwagę na współpracę z nauczycielami, która również ma duże znaczenie. Nauczyciele mogą dodatkowo wspierać terapię poprzez uwzględnianie ćwiczeń artykulacyjnych w codziennych zajęciach szkolnych.

Zarówno motywacja, jak i cierpliwość są kluczowymi aspektami wsparcia dziecka w terapii rotacyzmu. Terapia może być długotrwałym procesem i wymagać dużo pracy, ale ważne jest to by dziecko czuło wsparcie i zrozumienie ze strony opiekunów. Zasłużone pochwały i drobne nagrody za zrealizowane zadania, mogą znacząco zwiększyć motywację dziecka do dalszej pracy.

W sklepie Liger przygotowaliśmy szeroki asortyment pomocy logopedycznych wspierających terapię rerania. Zachęcamy do zapoznania się z naszą ofertą!

Sprawdź naszą ofertę!

Zapoznaj się także:

Jak nauczyć dziecko mówić "r"? 10 porad logopedy

Dlaczego warto czytać dzieciom? Odpowiada mama-logopeda

Ćwiczenia artykulacyjne - co to?